0

Na carskom drumu – Ćele kula

Posmatrajući istoriju jednog naroda odnosno njegovog nukleusa, ograničenog zajedničkom istorijom i poreklom, primetno je da kao što ova zajednica, ne može isključivo „birati“ svoju istoriju (čak ni kada je stvara), ona ne može u potpunosti ni formirati nasleđe koje ostavlja budućim generacijama. Jedan od takvih primera jeste Ćele kula. Nastala kao represivna mera, zverska opomena buntovnom stanovništvu, ona ne oslikava karakter naroda kome je ostala kao nasleđe, već njegovu mučeničku istoriju.

Stevan Sinđelić

Huršid-paša

Posle bitke na Čegru (1809. g.), nedaleko od Niša, Huršid – paša, sačinio je jedinstven slavoluk svojoj pobedi. Bilo je to zdanje u koga su spolja uzidane lobanje srpskih ustanika (po svedočenju profesora beogradskog liceja, Isidora Stojanovića, iz 1864. g. bilo ih je 952). Kako bi njena uloga bila što upečatljivija, postavljena je na veoma istaknut položaj, odmah uz carski drum, par kilometara od utvrđenog dela grada. Činjenica da je kula prvobitno sadržala više od 952 glave, a da je danas preostalo samo 58, svedoči o prvobitnom odnosu Srba prema Ćele Kuli. Iako je uklanjanje glava bilo najstrože kažnjivo, „raja“ je uspevala da, najčešće pod okriljem noći, većinu lobanja odvoji od zida, kako bi one bile dostojno sahranjene. Ovaj podatak jasno svedoči, da su Srbi prvobitno „kulu od glava“ što je doslovni prevod persijskih reči „ćele – kula“, videli kao nedostojnu grobnicu sopstvenih junaka i ništa više od toga.

Januara 1878. godine Niš je posle nepunih dva meseca opsade oslobođen od Turaka. Tako je i kula sa čijih su zidova Srbi nekada kradom odvajali glave palih boraca, postala srpska. Možda je ipak bolje reći da se u tom trenutku našla na srpskoj teritoriji. Činjenica da nakon oslobođenja preostale lobanje nisu odvojene, govori o promeni odnosa (nekadašnje raje) ne samo prema delovima ovoga spomenika, već i prema njemu kao celini. Onoga trenutka kada su se „zarobljene“ lobanje srpskih boraca našle na srpskoj teritoriji, njihov opstanak u sklopu Ćele kule nije dovođen u pitanje. Ona više nije predstavljala njihovo zatočeništvo, već spomenik glorifikacije nacionalne ideje.

Uticaj nacionalnog identiteta na nasleđe

Nakon svega navedenog, jasno je da očuvanje Ćele kule nije bio jednostran proces koji bi podrazumevao brigu stvaraoca o očuvanju svog dela. Preplitanje nacionalnog pitanja kroz prizmu baštine, na ovom primeru prilično je istaknuto i reklo bi se od presudnog značaja, pri formiranju njenog istorijskog identiteta.

Materijalna vrednost Ćele kule za Srbe i za Turke bila je njena „oplata“, stim da su jedni u njoj videli glorifikaciju sopstvene moći, te su je hteli zadržati upravo tako zamalterisanu i „zarobljenu“, dok su drugi smatrali za svoju dužnost da nacionalne svetitelje dostojno sahrane. Ideološku dimenziju i vrednost ovog spomenika Turci su videli u njenoj brutalnoj narativnosti i podsećanju na pobedu. Srbi su pobedu izvojevali nešto kasnije, ali su u svakom prethodnom naporu mogli osetiti i videti preteču dobijene slobode.

Emocija iznad realnosti

Prolazeći carskim drumom prema Nišu, francuski književnik Alfons de Lamartin ugledao je građevinu („široku belu kulu“ ) čije zidove opisuje kao blistave i mermerne. Tek prišavši joj bliže, on zapravo uviđa da je ovaj spomenik oplaćen lobanjama, a ne skupocenim kamenom kako mu se u prvi mah učinilo. Duboko dirnut on sa najvećom pažnjom opisuje ono što je video, nazivajući zdanje koje ga je u prvi mah opčinilo lepotom: „divljačkim spomenikom.“  Kada mu nakon nekog vremena prilazi odred turskih vojnika, pesnik saznaje pravi i jedini razlog nastanka građevine koja ga je u isti mah zgrozila i opčinila. On prenosi njihovo svedočenje o broju od 15000 zamalterisanih glava srpskih ustanika. Ukoliko se ovaj podatak, o broju lobanja koje su se nalazile ugrađene u Ćele Kulu, uporedi sa onim koga ostavlja Isidor Stojanović, jasno je da neskalad koji nastaje u ova dva svedočanstva, pre svega počiva na različitim pristupima i nemenama istih. Dok I. Stojanović za cilj ima potenciranje na istorijskoj tačnosti, francuski književnik pre svega pred sobom vidi veliku ljudsku tragediju koju pokušava da predstavi. Tako broj od 15000 lobanja verovatno predstavlja potrebu za isticanjem značaja onoga što je video.

Ono što su Srbi u Ćele Kuli mogli prepoznati kao svoje, jeste činjenica da su u ovom spomeniku mogli pročitati sopstvenu istoriju. To je učinilo da zaborave njegovu prvobitnu namenu, da odbace mogućnost da je ova građevina zapravo nekada bila turski slavoluk pobede.

Lazar Marković

Lazar Marković

Rodjen 1992. godine u Beogradu. Novinarstvom se bavi već pet godina. Takođe bavi se kopirajtingom ( copywriter ), kao i pisanjem sportskih kolumna. Za vreme studija radio je na Niškoj televiziji. Od 2017. godine, postao je jedan od osnivača NVO - „Zgubidan – Centar za osnaživanje urbane kulture“.

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *